NGÀY TIẾT THANH MINH ĐỌC LẠI “THANH MINH” CỦA ĐỖ MỤC

Phan Trường Nghị

Tranh_chị_em_Thúy_Kiều

Thanh Minh là bài thơ thất ngôn tứ tuyệt của Đỗ Mục, một thi gia thời vãn Đường. Ông cùng với người cùng thời là Lý Thương Ẩn được đời sau xưng tụng là Tiểu Lý – Đỗ. Gọi để phân biệt với Lý – Đỗ, thi tiên và thi thánh thời thịnh Đường Lý Bạch và Đỗ Phủ. Qua bài phú Cung A Phòng (A Phòng Cung Phú) của ông, người đọc dễ nhận thấy ngòi bút ông vạch rõ thói hoang dâm, phung phí hưởng lạc của giới cầm quyền thời bấy giờ. Đọc qua bài thơ Thuyền Đậu Bến Tần Hoài (Bạc Tần Hoài) cũng dễ nhận ra trong ông nỗi ưu thời mẫn thế, lòng ray rức trước cảnh người đời hát xướng ăn chơi, lơ mơ trước mối hờn nước mất (thương nữ bất tri vong quốc hận / cách giang do xướng Hậu đình hoa). Nhưng với Thanh Minh, có thể có nhiều người đã chưa thấy rõ nỗi đau đứt ruột của ông trước tình đời.

Giai thoại văn chương Việt Nam còn ghi truyền chuyện các cụ nhà ta trước đây đã ngắt câu, biến bài thơ Thanh Minh của ông thành một bài ngũ ngôn tứ tuyệt.

Nguyên văn bài Thanh Minh của Đỗ Mục :

Thanh minh thời tiết vũ phân phân
Lộ thượng hành nhân dục đoạn hồn
Tá vấn tửu gia hà xứ hữu
Mục đồng dao chỉ Hạnh Hoa thôn.

Tiết thanh minh trời mưa rơi lất phất
Người còn đi trên đường buồn muốn đứt ruột
Ướm hỏi thử nơi nào có quán rượu
Trẻ chăn trâu chỉ về phía xa xóm Hạnh Hoa

Các cụ cho rằng bài thơ trên rườm rà, thừa chữ. Thừa ít nhất 2 chữ mỗi câu. Các cụ lý luận rằng : Thời tiết vũ phân phân đã đủ diễn tả cảnh mưa bay, không nhất thiết phải của tiết Thanh Minh. Hành nhân dục đoạn hồn cũng đã đủ nghĩa, cần chi có 2 chữ Lộ Thượng, đi trên đường chớ không lẽ đi dưới nước. Tửu gia hà xứ hữu vốn đã là câu hỏi, thêm Tá vấn là thừa ! Dao chỉ Hạnh Hoa thôn, ai chỉ cũng được, lẽ gì phải nói rõ Mục đồng, đứa trẻ chăn trâu kia mới chỉ cho cái quán rượu… Thế là các cụ ra tay ngắt phứt những chữ mà các cụ cho là thừa kia để thành một bài mới :

Thời tiết vũ phân phân
Hành nhân dục đoạn hồn
Tửu gia hà xứ hữu
Dao chỉ Hạnh Hoa thôn.

Trời mưa bay lất phất
Người đi lạnh mất hồn
Hỏi nơi nào bán rượu
Được chỉ Hạnh Hoa thôn

Xem ra cái bài mới nầy không phải là không có nghĩa, đọc thấy cũng lý thú. Nhưng Giai thoại ghi lại chuyện vui chỉ để mà vui, gượng gán bài thơ chỉ để minh chứng cho tinh thần không nên quá lệ thuộc cổ nhân của các cụ. Thật ra với tiêu đề bài thơ là Thanh Minh, Đỗ Mục đã trải nỗi lòng lúc tiết Thanh Minh, lấy bối cảnh ngày tiết Thanh Minh mà xét thì những gì mà các cụ cho là thừa kia chẳng thừa một chút nào.

Trong tâm thức của người Hoa cũng như người Việt xưa, tiết Thanh Minh được xem là ngày Tết của cõi Âm, cũng là ngày hội du xuân của nam thanh nữ tú sau rét mướt mùa Đông, sau tháng ngày sang Xuân mà tiết trời vẫn còn âm u, ướt át (Vũ Thủy) :

Thanh Minh trong tiết tháng ba
Lễ là tảo mộ hội là đạp thanh
Gần xa nô nức yến anh
Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân …
(Truyện Kiều – Nguyễn Du)

Đến tiết Thanh Minh – tiết khí trong sáng trời quang mây tạnh, lúc nầy cỏ non đã xanh dợn chân trời, là lúc mà cháu con phải lo tu tảo, thắp nén nhang cho mộ phần Tiên tổ. Thế ấy thì trong Thanh Minh của Đỗ Mục, đã tiết Thanh Minh rồi mà mưa vẫn còn lất phất bay, người vẫn còn đang ở trên đường (Lộ thượng), còn xa nhà, hỏi sao người chẳng vương phải nỗi buồn muốn đứt ruột. Thiếu 2 chữ Thanh Minh ở câu đầu (câu khai), thiếu 2 chữ Lộ thượng ở câu 2 (câu thừa), là không thấy sắc nét nỗi đau của khách hữu tình không có mặt ở nhà trong ngày Tết cõi Âm. Nỗi đau mà Nguyễn Trãi đã nói rõ hơn trong bài thất ngôn bát cú Thanh Minh của ông :

Nhất tòng luân lạc tha hương khứ,
Khuất chỉ thanh minh kỷ độ qua.
Thiên lý phần doanh vi bái tảo,
Thập niên thân cựu tẫn tiêu ma …

Từ khi lưu lạc quê người đến nay,
Bấm đốt ngón tay tính ra tiết thanh minh đã mấy lần rồi.
Xa nhà nghìn dặm không săn sóc phần mộ tổ tiên được,
Mười năm qua bà con thân thích đã tiêu tán hết …

Hiện nay dù ở xa cố quốc, một số người Hoa ở Việt Nam vẫn còn giữ được phong tục tu tảo mộ phần Tiên tổ trong ngày tiết Thanh Minh. Nhưng một số khác như người Hải Nam lại lấy ngày tiết Đông Chí làm ngày tu tảo, giống như người Việt, bộ tộc Lạc Việt của tộc Bách Việt phía Nam Trường Giang từ lâu nay vẫn còn giữ được cách thế sống tự nghìn xưa. Tháng chạp là tháng sau tiết Đông Chí, người Việt thường chạp mả Ông bà để Ông bà thảnh thơi về ăn Tết Nguyên Đán với cháu con. Đến tháng ba, không những đi thăm phần mộ Tổ tiên sau tháng ngày tiết trời ướt át, hỗn độn cỏ lau, người Việt còn mang cuốc rựa sang sửa những mả mồ lâu nay không có người nhang khói. Mỗi xóm của làng quê xưa Việt Nam trước đây đều có Miếu Thanh Minh. Đến ngày tiết Thanh Minh cả xóm cùng nhau ra công tu tảo những mộ phần vô chủ trong xóm, lấy ngày nầy làm ngày cúng ở Miếu Thanh Minh, Tết của những người Âm thế. Hội đạp thanh – dẫm cỏ xanh của người Việt không mang tính chất nam thanh nữ tú du xuân mà cả làng ra sức với nhau thể hiện ý thức cộng đồng, tình làng nghĩa xóm.

Mang ý nghĩa ngày Thanh Minh của tộc Bách Việt nầy mà đọc lại Thanh Minh của Đỗ Mục thì sẽ đứt đoạn từng khúc ruột, nói tới chi là thấy muốn đứt ruột !

Thử hình dung cảnh người còn xa nhà của Đỗ Mục đứng cạnh bãi tha ma bên vệ đường, ngày Thanh Minh mà những mả mồ ở đây đều hoang lạnh, đầy cỏ lau… xem ra chẳng khác nào cảnh Thúy Kiều du xuân gặp mộ Đạm Tiên :

Sè sè nấm đất bên đàng
Dàu dàu ngọn cỏ nửa vàng nửa xanh
Rằng sao trong tiết Thanh Minh
Mà đây hương khói vắng tanh thế mà …

Người còn ở trên đường của Đỗ Mục đã gặp Thúy Kiều của Nguyễn Du ở tấm lòng đối với tha nhân :

Trải bao thỏ lặn ác tà
Ấy mồ vô chủ ai mà viếng thăm
Lòng đâu sẵn mối thương tâm
Thoắt nghe Kiều đã đầm đầm châu sa …

Mối thương tâm của Người còn ở trên đường không thể hiện ra ngoài đầm đầm châu sa như Thúy Kiều, mà ruột quặn từng cơn trước cảnh ngổn ngang mả mồ hoang lạnh, đây đó bò nhởn nhơ gặm cỏ cùng đôi đứa mục đồng. Chung quanh không một bóng ai, nơi đó đã không có người ra công thể hiện tình làng nghĩa xóm với những mộ phần vô chủ. Bỡi thế mới có chuyện mục đồng chỉ cho quán rượu chớ nơi đó có ai đâu mà chỉ. Ngữ cảnh từ 2 chữ Mục đồng ở câu 4 (câu kết – câu hợp) mới nói lên đủ cái hoang lạnh làm đứt đoạn lòng người trong Thanh Minh của Đỗ Mục. Mà ngữ cảnh đó có được là nhờ ở 2 chữ Tá vấn của câu 3 (câu chuyển). Chung quanh hoang tàn, lạnh lẽo, có phải người lữ khách muốn tìm nơi có rượu để sưởi lòng (!?) Hỏi nơi nào có quán rượu chỉ là mượn cớ hỏi (Tá vấn) để xem quanh đây có xóm có làng, người trong xóm trong làng có còn tình nghĩa với người nằm xuống không ai nhang khói (!?) Cay đắng một điều, thôn xóm dưới xa kia lại mang tên Hạnh Hoa, một cái tên gợi lên biết bao là thơ mộng.

Đường thi tứ tuyệt chỉ với 4 câu vẫn phải diễn ý đủ cấu trúc của một bài thơ xưa : khai – thừa – chuyển – hợp. Cái thần câu chuyển của Đỗ Mục không những đã làm rõ hơn không gian ngày Thanh Minh ở câu thừa mà còn làm cho câu kết hiển hiện nỗi cay đắng tình đời. Lo cho người Âm thế, ý thức chúng sinh sẽ làm cho người Dương thế biết chia sẻ, đùm bọc nhau hơn. Khi con người sống chỉ biết cho riêng mình không còn mang tính cộng đồng làng xóm có phải chăng tình người đã phân hóa (!?). Có phải chăng đây là nỗi đau đứt ruột của Tiểu Đỗ trong bài thất ngôn tứ tuyệt Thanh Minh (!?)

 

Tiết Thanh Minh Giáp Ngọ

Phan Trường Nghị

 ΦΦΦ

13 phản hồi

Filed under Tác Giả, Truyện Ngắn, Trường Nghị

13 responses to “NGÀY TIẾT THANH MINH ĐỌC LẠI “THANH MINH” CỦA ĐỖ MỤC

  1. An Khê

    Chào anh Phan Trường Nghị
    Đọc và suy gẫm về – NGÀY TIẾT THANH MINH ĐỌC LẠI ” THANH MINH ” CỦA ĐỖ MỤC của anh.
    An Khê nhỏ lớn sống ở thành phố chỉ học qua sách vở về ” Ngày Tiết Thanh Minh ” của cụ ND rồi…để đó và cất đó 🙂 rất mơ hồ… Theo thời gian, lấy chồng có dịp về quê chồng ở thôn Thuận Nghĩa ( thị trấn Phú Phong- Bình Định ) nhân mùa Lễ Thanh Minh ( cuối tháng hai và giữa tháng ba âm trở lại ) mọi người đều thức dậy sớm í ới gọi nhau và ra Tảo Mộ ông bà. An Khê cùng mọi người ra đến nơi thì những phần mộ tổ tiên cũng như bà con đều được con cháu dọn sạch cỏ và tươm tất từ những ngày trước. An Khê hơi thắc mắc trong bụng- Vậy, có người vác cuốc theo làm gì ? À, thì ra họ dọn cỏ những mồ mả xung quanh không phải cùng gia tộc, đó là những ngôi mộ hoang hoặc thân nhân đi xa nhưng không có bà con thân thích ở lại, bất chợt An Khê nghe thật ấm lòng…
    Thanh Minh là dịp để con cháu sửa sang lại phần mộ của tổ tiên và người thân. Là hội Đạp Thanh để nam thanh nữ tú du xuân…
    Có lẽ những người xa quê không về kịp vào ngày TIẾT THANH MINH , nỗi ray rứt nhớ quê, thay vì cùng người thân đi Tảo Mộ hoặc Đạp Thanh thì chiều nay cô độc nên càng thấm thía hơn với người xa xứ trong cảnh mưa phùn lất phất…cho nên muốn tìm ly rượu để sưởi ấm cõi lòng tha hương chiếc bóng ( Lộ thượng hành nhân dục đoạn hồn – Đỗ Mục )
    Ngoài những thiên tài như cụ Nguyễn Du và Nguyễn Trãi, thì những nhà thơ hiện đại sau nầy có những câu thơ khá hay về Tiết Thanh Minh
    ” Cỏ nằm trên mộ đợi Thanh Minh- Nguyễn Bính ”
    ” Cỏ bên trời xanh một sắc Đạm Tiên- Chế Lam Viên ”
    Một đôi dòng xin góp cùng bài NGÀY TIẾT THANH MINH… của anh Trường Nghị

  2. Trần Cát Lân

    Chào “Nhà Bình- Khê học”.
    Quả là bạn bè nói không sai. Bạn hiền có khiếu tra cứu văn thơ cổ, theo Cát Lân thì chẳng những thế- mà bạn còn cái “tâm” nữa. Vì nói là “khiếu” không cũng chưa đủ.
    Bài viết cùa bạn có lối dẫn giải sâu sắc và thừa công phu lại pha chút dí dỏm. Cái hay là ở chỗ đó- cái lôi cuốn người đọc là ở chỗ đó.
    Hôm nào anh em mình uống cafe nói lan man chuyện vùng đất Bình-Khê tí há?
    Chúc Trường Nghị khỏe và vui.
    Thân mến.

  3. Một bài biết thật công phu , gợi nhớ lại một thời học về truyện Kiều… cảm ơn Phan Trường Nghị nhiều .

  4. Bài viết rất công phu…nên đọc suy ngẫm…cảm ơn tác giả nhiều .

  5. Sáng sớm CT vô trang đọc bài Thanh Minh ,CT vô cùng bái phục tác giả Trường Nghị với kiến thức sâu sắc ,nhửng dog fan tích sắc nét đả đưa chúng ta về để cảm nhận được một Tiết Thanh Minh thật buồn ,thật áo nảo của thi tài Đổ Mục ,bài viet cho ta còn thấy được kiến thức uyên bác của tác giả khi nói lên cảnh Tiết Thanh Minh qua thơ của cụ Đổ Mục .Qua bài thơ này và qua bài viết của tác giả củng cho chúng ta hiểu và trân trọng được cái tình cảm da diết ,nhớ về nguồn cội của người xưa ,đọc để hiểu thêm tập quán ngàn đời sâu sắc của tổ tiên chug ta ,đù đi đâu ,ở đâu thì quê hương ,tình làng nghỉa xóm vẩn là nổi lòng tha thiết của người Việt chúng ta ,ngày nay vì cảnh mưu sinh ,cơm áo gạo tiền mà có một số người đả quên đi cội nguồn quên ông bà tổ tiên đả luôn lưu giử một nét văn hóa tâm linh rất đáng lưu giử và trân trọng ,đó là một điều thật buồn ,bên cạnh đó NT củng có nhửng cảm nhận quá hay và khổ thơ dịch của NT củng quá tuyệt vời ,Xin cảm ơn tác giả Trường Nghị củng như NT đả cho Thu một buổi sáng rất ý nghỉa khi đọc bài viết này .Thân ái

    • Cái gì mà sâu sắc, uyên bác … ở đây !? Cathu56 giỏi chọc quê ghê ngheng !
      Mình không bắt chước được như các cụ ngày xưa xông trầm đọc thơ của bằng hữu. Nhưng Mình có cái thú là đọc thơ của các cụ thường xuyên. Cứ đọc đi đọc lại hoài nên cảm hứng sinh tình võ vẽ đôi câu cùng bè bạn thôi mà.

      • A Trường Nghị ơi ,A khiêm tốn quá đó hè ,bài viết của a sâu sắc lăm ,nó dẩn dắt chúng ta biết rỏ và đc thêm kiến thức thật nhiều về Tiết Thanh Minh ,,mà ếu kg đọc đc bài này của a thì Thu củng biết loáng thoáng thôi ,chứ kg cụ thể như a đả fan tích đâu .Mong sẻ được tiếp tục đọc nhửng bài viết hay và sâu sắc của a nửa .Chúc a sức khỏe .Thân mến ..

  6. Nguyên Thủy

    Cảm ơn tác giả Trường Nghị đã giới thiệu bài thơ “Thanh Minh” của Đỗ Mục và những khúc mắc để đọc và thấm bài thơ đúng theo ý tưởng của nhà thơ một cách lý thú…
    “..người Việt, bộ tộc Lạc Việt của tộc Bách Việt phía Nam Trường Giang từ lâu nay vẫn còn giữ được cách thế sống tự nghìn xưa. Tháng chạp là tháng sau tiết Đông Chí, người Việt thường chạp mả Ông bà để Ông bà thảnh thơi về ăn Tết Nguyên Đán với cháu con. Đến tháng ba, không những đi thăm phần mộ Tổ tiên sau tháng ngày tiết trời ướt át, hỗn độn cỏ lau, người Việt còn mang cuốc rựa sang sửa những mả mồ lâu nay không có người nhang khói. Mỗi xóm của làng quê xưa Việt Nam trước đây đều có Miếu Thanh Minh. Đến ngày tiết Thanh Minh cả xóm cùng nhau ra công tu tảo những mộ phần vô chủ trong xóm, lấy ngày nầy làm ngày cúng ở Miếu Thanh Minh, Tết của những người Âm thế. Hội đạp thanh – dẫm cỏ xanh của người Việt không mang tính chất nam thanh nữ tú du xuân mà cả làng ra sức với nhau thể hiện ý thức cộng đồng, tình làng nghĩa xóm.”

    Có phải cách sống thể hịện tính cộng đồng là nhân tố quan trọng giúp Lạc Việt tồn tại được trước các bộ tộc lớn hơn ..?

    NT chuyển ngữ như sau:
    Thanh Minh lất phất mưa bay,
    Lối về hoang lạnh còn ai ruột rà..?
    Hỏi thăm quán rượu gần xa?
    Mục đồng chỉ đến Hạnh Hoa thôn kề…

    Mời mọi người cùng tham gia…

    • NguyenThuy cũng thích dùng lục bát để chuyển ngữ Đường thi ! Thật tuyệt !
      Lục bát Việt Nam 2 câu cũng đủ ý cho một bài thơ. Mấy nghìn câu cũng diễn nên một câu chuyện.
      Mình cũng có bài Thanh Minh theo Đỗ Mục nè :

      Thanh Minh mưa bụi mù giăng
      Đường dài gót lạnh ruột quằn xưa sau
      Đoạn đòi hỏi quán rượu đâu
      Mục đồng xa chỉ thôn đầu Hạnh Hoa

      • Nguyên Thủy

        Xin tặng anh Trường Nghị bài họa này…

        Thanh Minh lấm tấm mưa rơi,
        Đường về giá lạnh tơi bời niềm đau..!
        Hỏi thăm quán rượu nơi đâu ?,
        Mục đồng nói ở thôn đầu Hạnh Hoa ..

        Bốn câu trong bài “Thanh Minh” của Nguyễn Trãi, NT cảm tác thế này:

        Từ ngày luân lạc tha hương…
        Ngón tay lần đếm Thanh Minh mấy lần
        Dặm ngàn mồ mả không chăm..!
        Mười năm trở lại người thân đâu còn..!

        Hy vọng được đọc tiếp những bài viết súc tích khác của anh. Chúc anh vui khoẻ.

      • A Trường nghị ơi ,thôi để CT củng tham gia với a cùng NT 4 câu lục bát cho dzui nhen .
        Thanh Minh bụi gió giăng mù .
        Đường xa ướt lạnh ,âm u mưa sầu .
        Bồi hồi tìm quán rượu đâu ..
        Hạnh hoa thôn đó ,giải sầu khách thơ ..

Hãy gởi những lời bình luận thân thương đến với mọi người.

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.